İlam ve İlam Niteliğindeki Belgeler
Günümüz modern hukuk sisteminde ve Türk Hukuku’nda birkaç istisnai düzenleme dışında, kişinin kendiliğinden hak alması yasaktır (İhkak-ı Hak Yasağı). Alacaklının devletin cebri icra organları (İcra daireleri) aracılığıyla, borcunu rızasıyla yerine getirmeyen borçludan alacağını tahsil etmeye çalışması gerekmektedir.
Alacaklının icra hukuku kapsamında alacağına kavuşabilmesi için iki türlü takip yolu vardır. Alacaklının elinde bir mahkeme kararına veya rehin hakkıyla güvence altına alınmış bir alacağa gereksinim olmadan, elinde hiçbir belge dahi olmadan başlatabileceği ilamsız icra takibi ve bir mahkeme kararı veya kanunun belirttiği belgeler vasıtasıyla başlatabileceği ilamlı icra takibi. Konusu para veya teminat olan alacaklar için hem ilamlı hem de ilamsız icra takibi yapılabilirken, konusu para veya teminat dışındaki alacaklar için (Çocuk teslimi, bir taşınır malın teslimi gibi) ise yalnızca ilamlı icra takibi yapılabilmektedir.
İlamlı icra takibi yapılabilmesi için kişinin elinde bir ilam veya ilam niteliğinde bir belge bulunması öncelikli şarttır. İlam, mahkeme tarafından taraflardan her birine verilen hüküm nüshasıdır (HMK 301/2). İcra takibinin dayanağını oluşturan ilamdan, yargıcın davadan el çekmesi sonucunu doğuran ve eda hükmü içeren esasa ilişkin son kararını anlamak gerekmektedir. Ara kararlar yalnız başına ilam sayılmaz ve ilamlı icra takibinin konusunu oluşturmazlar. İhtiyati tedbir kararları da ilamlı icra yoluyla takip edilemeyen kararlardandır.
İlamlı takibe konu olan ilamlar:
*Hukuk Mahkemelerinden (Asliye Hukuk, Asliye Ticaret, Aile, Fikri Sınai Haklar Hukuk … Mahkemeleri) alınmış ve yalnızca tespit hükmü içermeyen ilamlar,
*İdare Yargıda tam yargı davası sonucu verilen ilamlar ile her türlü idari davada hükmedilen vekalet ücreti ve yargılama giderlerine ilişkin ilamlar,
*Usulüne uygun olarak tenfizine karar verilen yabancı mahkeme ve yabancı hakem kararları,
*Ceza Mahkemesinin tazminat, vekalet ücreti ve yargılama giderlerine ilişkin ilamlar,
*Hakem kararları,
*Sayıştay İlamları
Bir mahkemece verilmemesine rağmen icra hukukunda mahkeme kararı gibi sonuç doğuran ilam niteliğindeki belgeler de hukuk sistemimizde yer almaktadır. Bu belgeler İcra İflas Kanunu’nda ve diğer bazı özel kanunlarda düzenlenmişlerdir.
İcra İflas Kanunu’nda düzenlenen ilam niteliğindeki belgeler:
*Mahkeme huzurunda yapılan ve şarta bağlı olmayan sulhler,
*Mahkeme huzurunda yapılan kabuller,
*Kayıtsız şartsız para borcu ikrarını içeren düzenleme şeklindeki noter senetleri
*İstinaf ve temyiz kefaletnameleri,
*İcra dairesindeki kefaletler,
Özel Kanunlarda İlam Niteliğinde Sayılan Belgeler:
*Baroların para cezaları veya giderlerin ödenmesi hakkındaki kararları (Avukatlık Kanunu),
*Avukatlar ve müvekkilleri tarafından birlikte imzalanan uzlaşma tutanakları (Avukatlık Kanunu),
*Noterler Disiplin Kurulu’nun para cezaları veya giderlerin ödenmesi hakkındaki kararları (Noterlik Kanunu),
*Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu),
*Uzlaşmaya tabi suçlarda şüphelinin edimini yerine getirmemesi durumunda uzlaşma raporu ve belgesi (Ceza Muhakemesi Kanunu),
*Tüketici Hakem Heyeti kararları (Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun),
*Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’na göre yönetim aidatları,
*Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Yasası’na göre ortağın oturduğu veya kooperatifin bulunduğu köy veya mahalle ihtiyar heyetleri tarafından onaylanan tarım kredi kooperatiflerinin kredi ile ilgili alacak senetleri, kağıtları ve her türlü taahhütname ve sözleşmeler,
*Mühendis ve mimar odalarının para cezaları veya giderlerin ödenmesi hakkındaki kararları (Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kanunu),
*TOBB ile Odalar ve Borsalar Kanunu gereğince kayıt ücretleri, yıllık aidat, munzam aidat, navlun hasılatından alınacak oda payları ve Birlik aidatı ile borsa tescil ücreti ve bunlara ait kesinleşen gecikme zamları ile para cezalarının tahsiline ilişkin olarak oda, borsa ve Birlik Yönetim Kurulunca verilen kararlar,
*Dispeç raporlarının onaylanması hakkındaki kesinleşmiş kararlar ile itiraza uğramamış olan dispeç raporunun onaylanması hakkındaki kararlar (Türk Ticaret Kanunu),
*Taşınmaz Mal Zilyedliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkındaki Kanun uyarınca idarenin verdiği tecavüz veya men kararına istinaden masrafların mütecavizden alınması kararı.